Wat heeft faalangst te maken met schaamte (schaamte deel 1)?
Door Katrien Debevere
Faalangst, schaamte, angst om te falen… Het zijn emoties die diep in ons leven verweven zitten. In deze blog ontdek je waarom faalangst niet het echte probleem is, wat schaamte ermee te maken heeft, en hoe je stap voor stap voorbij die angst kunt bewegen richting meer zelfliefde en vrijheid.
The Computer said NO
Mijn eerste werkdag na een lange periode van zwangerschaps-, moederschaps- en coronarust had ik een video willen maken voor mijn kanaal. Maar het lot, met zijn speelse gevoel voor spiegeling, had andere plannen. Mijn computer weigerde dienst na de laatste software-upgrade.
Natuurlijk voelde ik meteen de frustratie: elke upgrade en elke laptop lijken tegenwoordig een persoonlijke uitdaging. Maar ergens dacht ik: misschien is dit wel een metafoor voor iets wat onderhuids leeft in ons allemaal. Zo werd het dus een blog in plaats van een vlog.
“Mijn probleem is mijn faalangst…”
Veel klanten beginnen een gesprek bij mij met deze woorden. Ze worstelen met faalangst die zich kan uiten op allerlei vlakken: werk, relaties, ouderschap, hobby’s… noem maar op. Dat was nog in de pré-coronatijden. Laat staan wat deze emotie betekent in een wereld die steeds onzekerder voelt.
Met de uitdagingen die de pandemie ons bracht, en de constante dreiging van nieuwe onzekerheden, worden zowel ondernemingen, freelancers als relaties meedogenloos geconfronteerd met een reëler geworden kans op falen.
Vaak wordt faalangst afgedaan als ingebeeld of als een symptoom van negativiteit. Maar zolang we angst als het probleem zien, kijken we niet naar waar die angst ons eigenlijk voor wil beschermen.
Je angst beschermt je… maar tegen wat?
Angst om te falen is zelden het echte probleem. Angst is ongemakkelijk, ja, maar het dient vooral om nog dieperliggende emoties te vermijden. Wanneer we ons laten leiden door angst, komen we in overlevingsmodus terecht: vechten, vluchten, volgen of verstijven. Op celniveau doen we dit om te overleven.
Bij faalangst gaat het dus niet enkel om het “falen” zelf, maar om wat dat falen voor ons betekent. In onze westerse cultuur is falen het ultieme taboe. We zijn bereid om met de angst te leven liever dan met het falen zelf. Ik denk vaak: wat zou het een zegen zijn als we het “recht om te falen” als leerschool zouden omarmen – zowel voor mijzelf als voor de mensen met wie ik werk.
Schaamte als emotie
Elke seconde van de dag voelen we emoties. Emoties zijn beweging, energie die ons leven doet stromen – of niet. Falen roept dan ook een hele reeks emoties op: frustratie, spijt, ontgoocheling, irritatie… en één die het meeste pijn doet: schaamte.
Schaamte als emotie ontstaat wanneer we onze eigen normen niet halen. Deze emotie dient eigenlijk het sociale geheel: het is een schitterende tool waarmee wij onszelf leren corrigeren en reguleren.
Die normen zijn vaak cultureel en sociaal bepaald, meegegeven sinds onze kindertijd. Schaamte reguleert ons gedrag en zorgt ervoor dat we ons aanpassen. Wanneer we falen, trekken we ons terug. Letterlijk en figuurlijk: we verbergen onszelf, zetten een hand voor het gezicht, isoleren ons.
Wanneer schaamte een emotie blijft, dan kan het ons uitnodigen om gedrag en acties ernaar te schikken om tot herstel te komen.
Wie faalt is slecht
Maar het schaamteveld is helaas vaak veel groter en toxischer.
In onze maatschappij ligt de focus op succes. Succes lijkt maakbaar, meetbaar en te behalen door hard werken. Succes is ook al lang een identiteit. Het wordt heel vaak verward met hoe iemand IS. Iemand die succesvol is, wordt gezien als een “goed” mens. Iemand die succes kent, wordt als mens beoordeeld.
Falen wordt gezien als het tegenovergestelde van succes. Succes is goed, falen is slecht. En daarmee definiëren we onszelf: bij succes zijn we goed, bij falen zijn we slecht. En hier sluipt heel snel een groter veld van schaamte over alles heen. De hebben angst om te falen, omdat wij dan gefaald zijn.
Wanneer iets niet lukt, wordt het bij oh zo velen aangevoeld als een persoonlijke slechtheid. Wie faalt komt met dit mechanisme ook heel vaak in depressie en in grote identiteitscrisis rond bestaansrecht. En hier gaat het ook om toxische schaamte.
De oordeelaar is tegelijk veroordeelde
Toxische schaamte ontstaat vaak in een context (familiesysteem) waarbij het kind opgroeit in een omgeving waar de volwassenen niet in staat zijn om ownership te nemen over hun eigen emoties, overtuigingen of gedachten, ook al zijn die niet veilig of gezond voor het kind. Voor een kind, wie volledig afhankelijk is van de “juistheid” van zijn zorgdragers is het onhoudbaar om ervan uit te gaan dat de ouders een fout maken en dan is de meest intelligente respons om de overtuiging aan te meten: “dan is er iets fout aan mij”.
Eens deze overtuiging is geïnstalleerd, wordt de emotie als schaamte helaas overschaduwd door een veel groter en zwarter veld, waarin alles wat fout loopt door deze mensen naar binnen wordt getrokken en als hun fout of verantwoordelijkheid gezien.
Het is een constant oordeel, maar er is geen ander die ons veroordeelt. Wie opgegroeid is en slachtoffer is van toxische schaamte heeft geleerd om zelf zowel dader als slachtoffer te zijn in het oordelen. Dat doet pijn, op meerdere niveaus:
- Het voelt machteloos. Schaamte is een van de meest passieve emoties, een gevoel van verlies van energie en levensvuur.
- We veroordelen en verwerpen delen van onszelf. Die delen willen we verbergen.
- Schaamte creëert eenzaamheid, omdat we onszelf verbergen, onzichtbaar maken voor anderen en soms ook voor onszelf. Schaamte werkt isolerend.
- Schuld en schaamte zijn vaak Siamese tweelingen. Faalangst lijkt ons hiervan te beschermen, maar slechts schijnbaar.
Het is dus logisch dat schaamte één van de moeilijkste emoties is om te doorleven en toe te laten. En daarvoor helpt “faalangst”. Wie de focus houdt op alles zo perfect mogelijk te willen houden, creëert onbewust een beschermlaag om niet in de schaamte te moeten terechtkomen. Ook al wordt hiermee authenticiteit, vreugde en vertrouwen opgeofferd.
De million dollar question
In mijn praktijk werk ik om te laten zien wat verdoezeld wordt.
Dat vraagt om de erkenning van de mechanismes die horen bij toxische schaamte. Want heel vaak ligt de oorsprong bij een loyaliteit dat je voor iemand anders diens schaamte draagt. Eens je je schaamte durft toe te laten, krijg je zicht op overtuigingen en oordelen die je hebt meegekregen. Dat is vaak zeer pittig en zeer groot, maar eens je dat kan zien, krijgt het zuurstof en kan het beginnen verschuiven.
Elke ervaring van falen biedt de kans om die verbannen stukjes van jezelf terug te zien – en zelfs te leren om ze te omarmen. Zo werkt integratie. Stap voor stap kan falen een bron van diepe zelfliefde worden. En uiteindelijk: een voorwaarde voor vrijheid en leven zonder de grip van toxische schaamte en zonder faalangst.
Is dit makkelijk? Nee. Snel opgelost? Zeker niet. Maar een leven lang met schaamte en faalangst? Dat is pas zwaar.
Namasté, liefste mensen.
PS. Wie hier dieper op in wil gaan, heeft veel aan de onderzoeken naar schaamte van sociologe Brené Brown, of van John Bradshaw. En uiteraard is een opstelling ook een zeer geschikte methode om schaamte van onder “het geheim” te halen.
Wil je zelf ervaren hoe je faalangst en schaamte stap voor stap kunt transformeren? Schrijf je in voor de eendaagse Deep Dive, waarin we dit proces samen praktisch en tastbaar maken.
